पुणे : छत्रपती शिवाजी महाराजांनी उभारलेले हिंदवी स्वराज्य हे केवळ राजकीय क्रांतीचे प्रतीक नव्हते, तर ते सांस्कृतिक आणि आर्थिक स्वातंत्र्याचेही द्योतक होते. या आर्थिक स्वातंत्र्याची साक्ष देणारा एक महत्त्वपूर्ण वारसा म्हणजे ‘शिवराई’ नाणे. शिवराज्याभिषेक दिनाच्या निमित्ताने या ऐतिहासिक नाण्यांचा परिचय करून घेणे अत्यंत औचित्यपूर्ण ठरते.
इ.स. १६७४ मध्ये रायगडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाल्यानंतर स्वतंत्र सार्वभौम सत्तेची घोषणा म्हणून स्वराज्याची स्वतःची मुद्रा चलनात आणण्यात आली. या नाण्यांना ‘शिवराई’ म्हणून ओळखले जाते. परकीय सत्तांच्या नाण्यांऐवजी स्वराज्याची स्वतंत्र नाणी प्रचलित करणे हा स्वाभिमानाचा आणि स्वातंत्र्याचा महत्त्वाचा टप्पा होता.
विशेष म्हणजे, या नाण्यांवरील लेखन देवनागरी लिपीत होते. त्या काळात बहुतांश चलनांवर फारसी किंवा अरबी लिपीचा प्रभाव असताना, शिवराईवरील देवनागरी लेखन स्वराज्याच्या सांस्कृतिक अस्मितेचे प्रतीक ठरले.
शिवराईचे दोन प्रमुख प्रकार
१) होन (सुवर्ण शिवराई)
सोन्यापासून तयार करण्यात आलेल्या या नाण्याला ‘होन’ असे म्हटले जात असे. साधारण २.७२ ग्रॅम वजन आणि सुमारे १.३ सेंटीमीटर व्यास असलेल्या या नाण्याच्या दर्शनी बाजूस ‘श्री / राजा / शिव’ तर मागील बाजूस ‘छत्र / पती’ असा मजकूर कोरलेला आढळतो.
सुवर्ण होनांचा वापर प्रामुख्याने मोठ्या आर्थिक व्यवहारांसाठी, सरदार आणि प्रतिष्ठित घराण्यांकडून केला जात असे. आज ही नाणी अत्यंत दुर्मिळ असून ती काही संग्रहालये आणि खासगी संग्रहांमध्येच पाहायला मिळतात.
२) तांब्याची शिवराई
सामान्य जनतेच्या दैनंदिन व्यवहारासाठी तांब्याची शिवराई वापरली जात असे. या नाण्यांचे वजन साधारण १२ ते १४ ग्रॅम आणि व्यास सुमारे २.५ सेंटीमीटर होता. शिवकालापासून ब्रिटिश कालखंडापर्यंत या नाण्यांचा वापर झाल्याने त्यांच्या स्वरूपात काळानुसार अनेक बदल झाले.
शिवराईतील वैविध्य
भारतीय नाणकशास्त्रात शिवराई हा अत्यंत वैविध्यपूर्ण नाणेप्रकार मानला जातो. अभ्यासकांच्या मते, शिवराईच्या १५० हून अधिक प्रकारांची नोंद आढळते.
नाण्यांवरील मजकुरामध्ये पुढीलप्रमाणे विविधता दिसून येते—
श्री / राजा / शिव
श्री / राजा / शंभू
श्री / राजा / राम
श्री / राजा / शाहू
श्री / राजा / साव
श्री / राजा
तारखांकित शिवराया
दु-दांडी शिवराया
याशिवाय सूर्य, चंद्र, त्रिशूळ, अंकुश, तलवार, फुल, पान आणि परशू यांसारख्या विविध चिन्हांचाही वापर नाण्यांवर करण्यात आलेला दिसतो.
टांकसाळींचा विस्तार
मराठा साम्राज्याचा विस्तार होत गेल्यानंतर चलनाची गरज वाढली आणि विविध भागांमध्ये
टांकसाळी स्थापन करण्यात आल्या. अठराव्या शतकात अनेक टांकसाळी कार्यरत असल्याने शिवराईच्या असंख्य प्रकारांची निर्मिती झाली.
नाणेनिर्मितीची वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धत
शिवराई नाणी ‘डाय स्ट्रक’ (Die Struck) पद्धतीने तयार केली जात असत. दोन धातूच्या साच्यांच्या मध्ये धातूचा तुकडा ठेवून हातोड्याच्या सहाय्याने घाव घातला जात असे. त्यामुळे प्रत्येक नाण्यात सूक्ष्म फरक आढळतात. हीच वैशिष्ट्ये आज नाणेअभ्यासकांसाठी अभ्यासाचा महत्त्वाचा विषय ठरतात.
शिवराई हे केवळ एक चलन नव्हते, तर ते स्वराज्याच्या आर्थिक स्वातंत्र्याचे आणि सांस्कृतिक अस्मितेचे प्रतीक होते. या नाण्यांमधून छत्रपती शिवाजी महाराजांची दूरदृष्टी, स्वभाषेवरील प्रेम आणि स्वतंत्र राज्यव्यवस्थेची जाणीव स्पष्टपणे दिसून येते.
आज शिवराई चलन इतिहासजमा झाले असले, तरी त्यांचा अभ्यास इतिहास संशोधक, नाणेअभ्यासक आणि इतिहासप्रेमी यांच्यासाठी तितकाच महत्त्वाचा आहे. प्रत्येक शिवराई आपल्या हातात स्वराज्याच्या वैभवशाली इतिहासाचा एक जिवंत तुकडा घेऊन येते.
अभिजित क. भुजबळ, पुणे
Post a Comment